CÁCH MẠNG TỪ TRÊN XUỐNG DƯỚI

                                          hay

 

                CÁCH MẠNG TỪ DƯỚI LÊN TRÊN

 

   Cách mạng là một sự thay đổi lớn, như váy ngắn của phụ nữ là một cuộc cách mạng trong thời trang, thuốc trụ sinh của Alexander Fleming là một cách mạng trong y học. Trên phương diện chính trị, kinh tế, xă hội, cách mạng là một cuộc thay đổi lớn, xâu rộng và mau lẹ, nhằm thay đổi 3 cơ quan chủ yếu của một xă hội. Đó là thể chế chính trị, giai tầng xă hội và trật tự xă hội.

   Có người cho rằng cách mạng phải làm từ dưới lên trên. Người khác lại cho rằng cách mạng phải làm từ trên xuống dưới.

   Chúng ta nghĩ thế nào ?

 

   Quan niệm cách mạng từ dưới lên trên, quan niệm cách mạng tất yếu của Karl Marx

 

   Marx và Engels chia xă hội ra làm 2 tầng : 1) Thượng tầng, 2) Và hạ tầng.

   Hạ tầng bao gồm sức sản xuất.

   Thượng tầng chính là Nhà nước, luâậ lệ, đạo đức, tôn giáo, văn hóa, triết học và nghệ thuật.

   Chính hạ tầng cơ sở quyết định thượng tầng

   Lịch sử của nhân loại không những là lịch sử của đấu tranh giai cấp, như Marx và Engels đă viết mở đầu quyển Tuyên ngôn thư Đảng cộng sản, mà c̣n là lịch sử của những h́nh thức sức sản xuất và tương quan sản xuất. Hai ông viết ;

   « Ở mỗi giai đoạn của điều kiện vật chất tương xứng đồng thời với sự phát triển của sức sản xuất, lịch sử như vậy chính là lịch sử của  những sức sản xuất, nó phát triển và được dùng lại bởi những thế hệ mới, và từ đó, nó cũng chính là lịch sử của những sức sản mạnh của những chính cá nhân. «  ( Marx và Engels – L’idéologie allemande - trang 123- Nhà xuất bản Editions sociales- Paris 1968). Engels c̣n viết thêm :

   «  Lịch sử duy vật đi từ quan điểm theo đó, sự sản xuất, và sau sự sản xuất, những trao đổi những vật liệu sản xuất, tạo thành nền tảng của tất cả mọi chế độ xă hội, trong bất cứ một xă hội nào trong lịch sử, sự phân chia những hàng sản xuất, và, đồng thời với nó, sự phân chia xă hội thành giai cấp hay trật tự xă hội sẽ được h́nh thành dựa trên những cái đă được sản xuất cũng như dựa trên cách thức mà những hàng hóa được trao đổi. Bởi lẽ đó, không phải trong đầu con người, không phải trong sự hiểu biết của nó về chân lư và công lư muôn thuở, mà là trong những thay đổi về những h́nh thức sản xuất và trao đổi mà người ta t́m những nguyên nhân cuối cùng của tất cả những thay đổi xă hội và tất cả những thay đổi chính trị ; phải t́m những thay đổi đó không phải trong triết lư, mà là trong kinh tế của xă hội đó. »

   ( Engels – Socialisme utopique et socialisme scientifique – trang 91 – Nhà xuất bản Editios sociales – Paris 1969).

   Marx ví sức sản xuất như chất chứa ( le contenu), Nhà nước, luật pháp, đạo đức, tôn giáo, văn hóa, nghệ thuật như b́nh chứa ( le contenant). Nếu sức chứa tức sức sản xuất lớn mạnh, mà b́nh chứa tức Nhà nước, luật pháp, đạo đức nghệ thuật không thay đổi theo, th́ chất chứa sẽ phá tung b́nh chứa. Đó là cách mạng.

   Cách chia xă hội ra làm 2 tầng và cho rằng hạ tầng quyết định thượng tầng của Marx, mới nh́n, th́ có vẻ rơ ràng và khoa học. Nhưng thực tế không khoa học và rơ ràng như người ta tưởng. Theo Marx, sức sản xuất gồm con người, phương tiện và kỹ thuật sản xuất. Nhưng con người sản xuất đây gồm những ai, có phải chỉ có thợ thuyền mới sản xuất không hay có cả những chuyên viên và ngay cả những ông chủ ; phương tiện sản xuất đây gồm những máy móc là công tŕnh kết tinh của những nghiên cứu khoa học, như vậy nó dính lên thượng tầng ; ngay cả kỹ thuật sản xuất cũng vậy, nó nằm nhiều hơn ở trên thượng tầng. V́ vậy sự phân chia thành 2 tầng của Marx không chính xác và khoa học. (1)

   Từ quan niệm hạ tầng cơ sở kinh tế quyết định thượng tầng chính trị, luật pháp, tôn giáo, văn hóa, khoa học và nghệ thuật, Marx đưa ra quan niệm cách mạng tất yếu, theo đó, xă hội chia ra làm 2 giai cấp, giai cấp nắm phương tiện sản xuất là chủ và giai cấp không có phương tiện sản xuất là thợ. Sự bóc lột của chủ càng ngày càng cao, làm cho hố ngăn cách giầu nghèo giữa chủ và thợ càng ngày càng lớn, đưa đến một lúc phải bùng nổ, tức cách mạng tất yếu.

   Marx viết :

   «  Giai cấp tư bản không những tạo ra những vũ khí giết họ, mà nó c̣n tạo ra những người xử dụng vũ khí đó : những thợ thuyền của thời đại mói, giai cấp vô sản. » ( Marx và Engels- Le manifeste du Parti communistê trang 27- Nhà xuất bản Union générale d’Editions – Paris 1962).

   Marx trông chờ cách mạng tất yếu suốt cả cuộc đời, mà cách mạng tất yếu không xảy ra : lúc đầu trông chờ ở Anh, sau quay sang Đức, rồi chết.

   Tại sao cách mạng không xảy ra như Marx trông đợi ?

    - V́ cách mạng xảy ra không phải chỉ là do hạ tầng, mà do cả thượng tầng. Điều này Lénine và Gramsci đă nh́n ra.

   Chính v́ vậy vậy mà Lénine nói : «  Không có ư thức cách mạng, th́ không có cách mạng ( Sans conscience révolutionnaire, pas de révolution). Ở đây, Lénine dùng sự ư thức , tránh không dùng ư tưởng, tư tưởng cách mạng là v́ muốn che dấu sự thật là thượng tầng ư tưởng, tư tưởng ảnh hưởng xuống hạ tầng, muốn vẫn giữ quan niệm duy vật lịch sử.

   Thật vậy, 34 năm sau khi Marx chết, năm 1917, Marx chết năm 1883, Lénine và Trotski làm cuộc cách mạng cộng sản ở Nga, trước sự thờ ơ của dân chúng và của thợ thuyền. Người chủ chốt làm cuộc đảo chính này, chữ mà Trotki dùng, chính là ông, và ông đă viết trong nhật kư :

   «  Sau một đêm ngủ, bừng mắt dậy hôm sau, th́ dân Nga đă thấy bộ mât nước Nga thay đổi. Cuộc đảo chính làm cho 7 người chết và 50 người bị thương. »

   Nhưng người đi xa hơn Lénine trong lănh vực tư tưởng mác xít, đó là Gramsci, người ư, lúc đầu theo đảng Xă hội, sau tách ra, thành lập đảng Cộng sản. Sau bị Mussolini bỏ tù, mặc dầu 2 người là bạn thân và cùng ở trong đảng Xă hội trước đó. Mussolini nắm về Thông tin, Tuyên Truyền, c̣n Gramsci nắm về tổ chức hạ tầng của đảng Xă hội Ư.

   Ông cho rằng sự hiểu biết của Marx quá sách vở ( livresque) và cách phân chia xă hội của Marx làm 2 tầng là quá máy móc. Theo ông, cần một tầng thứ 3, giữa 2 tầng. Đó là cái mà ông gọi là Vùng Ảnh hưởng ( Sphère d’influence) bao gồm tất cả những thành phần ưu tú của xă hội, trong mọi ngành, mọi nghề, mọi giai tầng, mà Việt Nam ta gọi là giai tầng sĩ phu, trí thức; vùng ảnh hưởng này sẽ ảnh hưởng vừa lên thượng tầng vừa xuống hạ tầng. Và nó sẽ quyết định những bước ngoặc lớn của lịch sử, trong đó có cách mạng. Chính vùng ảnh hưởng này nó làm cho xă hội tiến hay xă hội tŕ trệ, tụt hậu, là chính nó.   

 

     Vậy xét tổng quát lịch sử cách mạng trên thế giới, từ Cách mạng Hoa kỳ 1776, qua Cách mạng Pháp 1789, Cách mạng Nga 1917, tới Cách mạng các nước Đông Âu cuối những năm 80, th́ cách mạng là từ trên xuống dưới hay là từ dưới lên trên ?

 

   Quan niệm 2 yếu tố khách quan và chủ quan của cách mạng

 

   Một nhà tư ưởng đă nói để làm cách mạng th́ cần đến giai tầng b́nh dân, tức hạ tầng ; nhưng để cách mạng thành công, th́ cần đến giai tầng sĩ phu, trí thức để làm ra những tư tưởng cách mạng, gieo rắc tư tưởng này trong dân và hướng dẫn, tổ chức dân. Lénine nói đến « Ư thức cách mạng. Tổ chức và Tổ chức «  là ở điểm này, khác với Marx là ngồi chờ cách mạng tất yếu tới.

   Xét những cuộc cách mạng khác như Cách mạng Hoa Kỳ, Cách mạng Pháp đă xẩy ra và thành công là nhờ 2 yếu tổ khách quan và chủ quan. Khách quan, đó là t́nh trạng xă hội đó đă chín mùi cho một thay đổi lớn, trật tự xă hội quá bất công làm cho dân bất măn, giai tầng lănh đạo th́ hủ hóa, đi ngược lại quyền lợi của dân, tiêu xài pha phí, từ tiền thuế của dân. Điều kiện chủ quan đó là những người sĩ phu, trí thức biết hướng dẫn dân đứng lên làm cách mạng, như những J. J. Rousseau, Montesquieu v.v.., ở Pháp ; những Washington, T. Jefferson v.v.., ở Hoa Kỳ.

   Những cuộc cách mạng dân chủ, nhân quyền gần đây ở Nga sô và Đông Âu cũng vậy. Chẳng hạn như ở Nga : Điều kiện khách quan, đó là dân đă quá bất măn với chế độ, tham nhũng, hối lộ, thiếu thốn đủ mọi thứ. Ở điểm này có nhiều người đ̣i hỏi dân phải hiểu thế nào là dân chủ nhân quyền. Tự do, dân chủ nhân quyền đối với dân là được cụ thể hóa qua những nhu cầu thiết thực của họ bị va chạm như bị cướp đất, đuổi nhà, cuộc sống mắc mỏ mỗi ngày, con cái không được đi học v́ học phí cao. Điều kiện chủ quan đó là giới sĩ phu trí thức, như nhà bác học Sakharov, nhà văn Soljennytsine và những giáo sư, sinh viên đă can đảm tẩy chay những giờ học chủ thuyết Mác-Lê ; họ c̣n lấy câu châm ngôn Nga làm kim chỉ nam cho hành động : «  Một lời nói sự thật nặng hơn quả địa cầu. Ngay cả giới lănh đạo như Gorbatchev, Boris Eltsine cũng ngả theo cách mạng.

 

   Vậy cách mạng từ dưới lên trên hay cách mạng từ trên xuống dưới ?

   Để cho cách mạng thành công phải cần cả 2. Từ dưới lên trên có nghĩa là dân đă chán chế độ, muốn thay đổi nó. Từ trên xuống dưới là giới sĩ phu trí thức phải can đảm đứng ra tổ chức và d́u dắt dân.

 

   Ngày hôm nay xét tất cả những nước độc tài trên thế giới, từ tả qua hữu, trong đó có Việt Nam, th́ cách mạng tự do, dân chủ, nhân quyền chưa xảy ra là v́ yêu tố chủ quan c̣n thiếu, giai tầng sĩ phu trí thức chủ trương cách mạng c̣n ít, hay c̣n hèn hạ, chưa dám đứng lên tổ chức và hướng dẫn dân làm cách mạng ; trong khi đó th́ yếu tố khách quan đă hội đủ : 1) Thể chế chính trị th́ đă quá lỗi thời v́ là độc tài, đi ngược lại trào lưu tiến bộ của văn minh nhân loại là đi đến mô h́nh tổ chức xă hội tự do, dân chủ ; 2) Giai tầng lănh đạo th́ quá phản động, thối nát, phản lại dân, tham nhũng, hối lộ ; 3) Trật tự xă hội th́ quá bất công, đảng đoàn cán bộ th́ tiêu tiền vứt qua cửa sổ, trong khi đó th́ dân không có một đồng để sống, khi bệnh th́ không dám đi bác sĩ v́ không có tiền mua thuốc hay đi nhà thương. (1)

   Tuy nhiên những chế độ độc tài, dù là hữu hay tả, sớm muộn rồi cũng sụp đổ v́ đang đi ngược lại trào lưu tiến bộ của văn minh nhân loại, đi ngược ḷng dân. Người Việt có câu : « Dân như nước. Quân như thuyền. Nếu thuyền đi xuôi ḍng nước th́ nước sẽ chở thuyền, nếu đi ngược ḍng nước, th́ nước sẽ lật thuyền. »

 

                                  Paris ngày 16/10/2009

 

                                        Chu chi Nam 

 

 __________________________________________

(1)            Xin Quí Vị đọc thêm những bài về Cách mạng và Phê b́nh Marx, trên : http://perso.orange.fr/chuchinam/